PRIVREDA

Područje Tuzlanskog kantona raspolaže raznovrsnim resursima, na čemu je izrastao širok dijapazon industrijske proizvodnje. Ugalj i kamena so dva su najvažnija mineralna resursa ove regije. Solno ležište je jedino ove vrste u Bosni i Hercegovini, dok je prema rezervama uglja ovaj prostor najveće energetsko područje Bosne i Hercegovine. Geološke rezerve mrkog uglja u Tuzlanskom bazenu procijenjene su na oko 316 miliona tona, a lignita na oko 2,66 milijardi tona, što čini 24% rezervi mrkog i oko 60% rezervi lignita u Bosni i Hercegovini. Na lokaciji višestoljetne eksploatacije soli preostale industrijske rezerve soli procijenjene su na oko 4,5 miliona tona. Područje Tuzlanskog kantona ima znatne rezerve i drugih minerala: kvarcnog pijeska (geološke rezerve 5,8 miliona, a eksploatacione 4,3 miliona tona), kamenih agregata (tehničkog gradevinskog kamena na lokaciji Srebrenika 25 miliona tona, magnezita, krečnjaka, laporca i gline. Poljoprivredne površine zauzimaju 49% teritorije Tuzlanskog kantona, što je preko jedne trećine ukupnih poljoprivrednih površina Federacije Bosne i Hercegovine 93% obradive površine - 136.000 hektara, ostalo su pašnjaci, bare i trstici. Pod šumama je oko 133.000 hektawa, najviše, na područjima općina: Kladanj, Živinice i Banovići. Drvna masa procijenjena je na 17,2 miliona m3. Kanton raspolaže i značajnim hidropotencijalom. Hidrografska mreža površinskih tokova relativno je razgranata. Najznačajniji vodotoci su rijeke Spreča,Tinja i Drinjača. Najvažniji vodni resurs je akumulacijsko jezero Modrac u Lukavcu, zapremine 100 miliona m' vode i površine 17 km2. Modrac osigurava tehnološke vode za industriju Tuzle i Lukavca. Na području Kantona su i akumulacijska jezera Hazna i Vidara u Gradačcu, izgradena zbog zaštite naselja i osiguranja vode za domaćinstva te jezero Sniježnica akomulirano za potrebe Termoelektrane Ugljevik. Za obezbjedenje naselja pitkom vodom koriste se i podzemne vode sa nekoliko izvorišta.

INDUSTRIJSKA PROIZVODNJA I RUDARSTVO

Najvažnija privredna grana Tuzlanskog kantona je industrija. Do agresije na Bosnu i Hercegovinu industrija je apsorbirala 75% privrednih investicija, zapošljavala 58,5% radnika i davala 45,8% narodnog dohotka na prostoru današnjeg Kantona. Zbog direktnih ili indirektnih posljedica agresije znatan dio industrijskih kapaciteta je u zastoju. Udio industrijskih radnika u ukupnom broju zaposlenih opao je za 12% u odnosu na predratni nivo; stopa zaposlenosti od I 9,47% prije agresije pala je na 11 ,17% u 1997. godini. Najviše zaposlenih je i sada u proizvodnji uglja - 6.300; slijede metalna i elektroindustrija - 5.000; hemijska industrija - 4.800; industrija tekstila i obuće - 4.200; industrija gradevinskog materijala i nemetala - 3.000; drvopreradivačka - 2.500; proizvodnja i distribucija električne energije - 2.500; prehrambena industrija - 2.000 radnika.

PROIZVODNJA I PRERADA UGLJA

Rudari Tuzle, Banovića, Živinica, Lukavca i šireg gravitacionog područja su, od 1885. do 1992. godine, iskopali oko 300 miliona tona uglja - oko 200 miliona tona lignita i 100 miliona tona mrkog uglja: Proizvodnja mrkog uglja u Tuzlanskom bazenu činila je 37% ukupne proizvodnje u bivšoj Socijalističkoj Federativnoj Republići Jugoslaviji i oko 50% u Socijalističkoj Republici Bosni i Hercegovini; proizvodnja lignita činila je 16% proizvodnje u Socijalističkoj Federativnoj Republici Jugoslaviji i čak 95% u Socijalističkoj Republici Bosni i Hercegovini. Rudnici uglja u Tuzlanskom bazenu su prije agresije proizvodili oko 3,9 miliona tona mrkog uglja godišnje i do 5,8 miliona tona lignita. Postratna proizvodnja odvija se u veoma složenim uslovima i dostiže ( 1997.) preko 1.500.000 tona. Nosilac proizvodnje u preradi uglja bio je Koksnohemijski kombinat Lukavac, koji je do 1992. godine zapošljavao 3.200 radnika. Njegova izgradnja započeta je 1949., a završena (osnovna postrojenja) I 952. godine. Vlastita proizvodnja koksa za metalurgiju, livarstvo i druge potrošače bila je veoma značajna. Rast potreba domaćeg tržišta, a dijelom i izvozne mogućnosti, nametnule su povećanje kapaciteta prerade kamenog uglja. Početni kapaciteti Koksare - dvije koksne baterije po 200.000 tona godišnje uvećavaju se izgradnjom treće ( 1964.), a zatim i četvrte baterije od 700.000 tona godišnje (1975.). Gradnja pete baterije započeta je 1986. godine i do agresije je dovršena približno 90%. Povećanjem proizvodnje koksa stvoreni su uslovi za razvoj karbohemije. Fabrika za preradu sirovog benzina, kapaciteta 24.000 tona godišnje, izgradena je 1956. godine pa je osvojena proizvodnja čistog benzena, toluena i solventa. Destilacija sirovog katrana, 50.000 tona godišnje, realizirana je 1957. godine; fabrika sintetskog fenola - 1963; anhidrid maleinske kiseline - 1979; fabrika azota, 90.000 tona godišnje, 1960. godine. Koksno-hemijski kombinat Lukavac je u toku agresije potpuno obustavio proizvodnju. Štete na postrojenjima su velike. Radi se na njihovom osposobljavanju i ponovnom pokretanju, ali sve to uveliko zavisi od obnavljanja željezničkog saobraćaja. Prioritet u obnavljanju daje se petoj koksnoj bateriji.

PROIZVODNJA ELEKTRIČNE ENERGIJE

Proizvodnja električne energije na ovom području ima dugu tradiciju. Prva električna centrala u Tuzli izgradena je 1905. godine i služila je za potrebe prvih industrijskih kapaciteta. Termoelektrana u Banovićima podignuta je 1952. godine, kapaciteta 2,5 MW a u razdoblju od 1963. do 1978. godine izgraden je najveći energetski kapacitet u Bosni i Hercegovini - Termoelektrana Tuzla snage 779 MW Izgradena su još dva kapaciteta i to u Koksno-hemijskom kombinatu Lukavac (16,5 MW) i u Fabrici sode Lukavac (7,2 MW) radi podmirivanja vlastitih potreba.TermoelektranaTuzla prije rata je proizvodila 3.800 gWh električne energije godišnje.Tokom rata proizvodnja je jako reducirana, dijelom zbog nedostatka uglja, dijelom zbog nemogućnosti plasmana, održavanja i nedostataka repromaterijala.

SONO-HEMIJSKA INDUSTRIJA

Na bazi soli i intermedijera, na užem prostoru Tuzlanskog bazena, još od kraja devetnaestog stoljeća počela se razvijati skupina tehnološki meduzavisnih i ekonomski povezanih industrijskih kapaciteta i to: eksploatacija slane vode i kamene soli (u Rudniku Tušanj), finalizacija slane vode u vakumiranu so za jelo (Fabrika soli Tuzla) i industriju (Polihem Tuzla), proizvodnja soda-proizvoda: kalcinirane sode, kaustične sode i bikarbona sode (Fabrika sode Lukavac), proizvodnja hlora, propilen oksida, poliola (Polihem Tuzla), proizvodnja toluendiizocijanata (Izocijanatna hemija Tuzla), proizvodnja deterdženata i kozmetike (DITATuzla).Ove industrijske kapacitete od 1970.godine organizaciono objedinjuje SODASO HoldingTuzla. Rudnik soli Tušanj bio je nositelj eksploatiranja slane vode i kamene soli. Prosječna godišnja proizvodnja slane vode u Rudniku je prije rata iznosila 2,6 miliona m'. Iz sonog ležišta uTuzli vrši se i eksploatiranje kamene soli za industriju i stočnu hranu. Proizvodni kapacitet Rudnika Tušanj na postojećem ležištu je 150.000 tona kamene soli godišnje. Zbog ekoloških razloga i iscrpljenosti postojećeg ležišta, orijentacija je na novo IežišteTetima čije je otvaranje u završnoj fazi. Novi razvojni pravac Fabrike soli su proizvodi na bazi soli: infuzioni rastvori, začini, specijalne vrste soli... Finaliziranje slane vode, uz amonijak i ugljendioksid, kao sirovinske komponente, više od 100 godina vrši se u Fabrici sode u Lukavcu, jedinoj ove vrste u Bosni i Hercegovini. Od početnih 10.000 tona sirovog bikarbonata u 1893. godini, devedesetih godina ovog stoljeća stiglo se do 285.000 tona godišnje. Proizvodni sono-hemijski kompleks SODASO je na bazi soli i njene prerade kao i drugih komponenti, realizirao svoje strateško opredjeljenje - ušao je u oblast poliuretana. Proizvodnja deterdženata u Tuzli osvojena je 1987. godine. Kapacitet Fabrike DITA je 50.000 tona godišnje. Realiziran je i novi razvojni pravac - kozmetika.

METALNA I ELEKTRO-INDUSTRIJA

Mehanička radionica za održavanje opreme rudnika uglja i soli; osnovana 1936. godine, prerasla je 1959. godine u industriju rudarskih mašina, odnosno u industriju mašina i livnicu i u Tvornicu transportnih uredaja Tuzla ( 1970.). Iz okrilja radionica mašinskog i elektroodržavanja izrasle su firme: "Rudarinvest" Banovići, "Elektroremont" Banovići, "Helios" Banovići, a zatim i potpuno nove: "Remontmontaža" Tuzla, "Fering" Gračanica, "Izolacija" Tuzla, "FAKOL"Lukavac, "Alfami" Živinice, "Tesla" Brčko, "Elir" Tuzla, "Unistok" Kalesija,"Dalekovodmontaža"TuzIa,TMD Gradačac,TMP Srebrenik... Preduzeća metalne i elektroindustrije distribuirana su u gotovo svim općinama Kantona. Do I 992. godine u ovoj industriji bilo je zaposleno oko 5.000 radnika. DRUGE INDUSTRIJSKE GRANE Na bazi nalazišta kvarcnog pijeska, tehničko-gradevinskog kamena, opekarske gline i magnezita razvila se industrija gradevinskog materijala: cementa, siporeksa, betonskih proizvoda. Zbog posljedica rata ove industrijske grane su u 1997.godini koristile svoje kapacitete tek 20% u odnosu na predratne. Obnova kapaciteta i uvodenje u proizvodnju su u toku. Na drvnoj sirovinskoj bazi razvila se industrija prerade drveta. Nažalost,to je uglavnom na nivou nižih faza prerade. Nositelji razvoja drvne industrije su "Konjuh" Živinice i "Sokolina" Kladanj. Oni danas svoje kapacitete koriste oko 30%. "Konjuh " ima najrazvijeniji tehnološki proces - od prerade trupaca do finaliziranja. Fabrika stolova u živiničkom "Konjuhu" je jedna od najvećih u Evropi: 500.000 stolova i 400.000 stolica godišnje. Proizvodnja tekstila i obuće spadala je u red najpropulzivnijih grana industrije. Ona danas radi sa 50% kapaciteta.Angažirana je uglavnom na lohn-poslovima. Proizvodači obuće upošljavaju 80% do 90% svojih kapaciteta, ali sa malim profitnim efektima.

OSTALE PRIVREDNE OBLASTI

Gradevinarstvo je, do agresije, ostvarivalo 9-11% društvenog proizvoda i angažiralo 12-15% ukupne radne snage. Pad investicione aktivnosti u postdaytonskom periodu doveo je ovu granu u nezavidnu poziciju, naročito velike sisteme. U saobraćaj je u doratnom periodu investirano čak 7,9% ukupnih privrednih investicija. Ratna djejstva ne samo što su prekinula pozitivni trend moderniziranja transportnih kapaciteta, već su neke saobraćajne kapacitete devastirala do mjera neupotrebljivosti.To je naročito izraženo u željezničkom saobraćaju. Neprohodnost drumskih saobraćajnica bitno usporava obnovu i razvoj ukupne privrede. Broj drumskih teretnih vozila i njihova tonaža, bilježe izvjestan napredak. Uključivanje u redovni civilni saobraćaj AerodromaTuzla doprinijeće poboljšanju veza sa svijetom. Proizvodne mogućnosti poljoprivrede limitirane su karakteristikama brdskog rejona kome pripada većina općina Kantona. Poljoprivredna proizvodnja u predratnom vremenu davala je 10% društvenog proizvoda.Agresijom poremećena demografska slika Kantona rezultirala je nepovoljnim odnosom poljoprivredne površine i broja stanovnika. Primjeri nekih zemalja u kojima je ovaj odnos još nepovoljniji govore da se uz uredenost zemljišta, suvremenu agrotehniku i dobre vodne režime mogu osigurati dovoljne količine hrane, posebno mesa i mlijeka. U privatnom vlasništvu je 90% poljoprivrednih površina. Poljoprivredna dobra "Spreča" i "Posavina" imaju kapacitete za proizvodnju značajnih količina žitarica, krmnog bilja, mesa i mlijeka. U voćarstvu su posebno značajna područja Čelića, Gradačca, Srebrenika i Gračanice. U Srebreniku postoji veliki voćni rasadnik, koji godišnje proizvede i do 250.000 sadnica. Turizam je do rata bio najnerazvijenija grana privrede. Uzrok tome može biti i velika ekološka zagadenost dobrog dijela područjaKantona. Nešto više pažnje posvećivalo se lovnom turizmu. Konjuh i Majevica pružaju mogućnosti za razvoj ovog turizma. Jezero Modrac je najznačajniji turistički kapacitet. Odmor i rekreacija na vodi te ribolovni turizam na Modracu imaju izuzetnu perspektivu. SPOLJNOTRGOVINSKA RAZMJENA Vrijednost izvoza privrede Tuzlanskog kantona u periodu 1986. - 1990. godina iznosi 700 miliona USA dolara. Na konvertibilno tržište izvezeno je 85% ukupnog izvoza. Najveći dio uvoznih potreba u predratnom periodu odnosio se na opremu za rudnike, gradevinsku i poljoprivrednu mehanizaciju, ugalj za koksovanje, sirovine za hemijsku industriju... Sadašnja ponuda roba za izvoz veoma je ograničena: proizvodi drvne, tekstilne, kožarske i industrije nemetaIa.Vrijednost uvoza je u 1996. godini deset puta veća od izvoza. Pa ipak, učešće ovog Kantona u ukupnom izvozu Federacije raste od 11,6% u 1995. na 21,6% u 1996. godini.Trend uvoza je u padu: od 28,2% u 1995. na 18,6% u 1996. godini.

DOSTIGNUTI OPŠTI NIVO RAZVIJENOSTI I OBILJEŽJA PROSTORNOG ASPEKTA RAZVOJA

U 1990. i 1991. godini društveni proižvod na području koje danas obuhvata Tuzlanski kanton bio je 3.700 DM godišnje, što je za 200 DM manje od prosjeka za Bosnu i Hercegovinu.To znači da je ovo područje, i pored važnih razvojnih pretpostavki, imalo status nerazvijenog. Uzrok njegovog dugotrajnog zaostajanja je u politici bivše zajedničke države - bazno-proizvodnoj orijentiranosti i strukturi privrede. Agresijom na Bosnu i Hercegovinu, ovo područje je, kao i cijela država, pretrpjelo ogromna razaranja i gubitke u Ijudstvu. Društveni proizvod po stanovniku je drastično opao. U narednom periodu prioritetni zadaci su: obnova i izgradnja infrastrukture, adekvatan izbor pravaca proizvodne orijentiranosti - zavisno o stanju sirovinskih resursa, Ijudskog potencijala, postojećim kapacitetima; zatim privatizacija, razvoj poduzetništva, tehničko i ekonomsko povezivanje sa preduzećima - nosiocima razvoja. Posebno je važno pitanje podsticanja bržeg razvoja onog dijela teritorije u rubnim područjima Kantona, čije je stanovništvo poslije Daytonskog sporazuma ostalo bez privrednih kapaciteta (Doboj-Istok, Brčko,Teočak, Sapna). Isto tako važno je i pitanje razvoja onih općina koje su i prije rata bile nerazvijene, a u ratu pretrpjele velika razaranja (Gradačac, Čelić, Kalesija i Kladanj). Pri plasmanu sredstava kod investiranja potreban je selektivan pristup. Prioritet zaslužuju oni projekti koji osiguravaju najveći doprinos promjeni privredne strukture: osvajanje izvozne proizvodnje, povećanje broja zaposlenih, supstitucije uvoza, potpunije korištenje raspoloživih kapaciteta i brži obrt kapitala. To je, ujedno, osnova budućeg razvojaTuzlansko-podrinjskog kantona.